Aksesuar Kayışları Kontrolü ve Değişimi

Motor kapağını ilk kez kendi başıma açtığımda gözüme çarpan ilk şey, kasnakların arasında dolanan o siyah kayıştı. O zamanlar adının "serpantin kayışı" olduğunu bile bilmiyordum. Bir sabah aracı çalıştırdığımda gelen tiz ıslık sesi beni bu konuya mecbur bıraktı; sonrasında öğrendiklerim, yolda kalmamı birkaç kez engelledi. Şimdi aynı yolu yeni yürüyecek biri için, elimden geldiğince sade anlatmaya çalışacağım.

Bu kayış ne işe yarıyor?

Krank milinden çıkan hareketi, motorun etrafındaki yardımcı parçalara dağıtan elemana aksesuar kayışı diyoruz. Eski araçlarda her ünite için ayrı bir kayış vardı: klima kayışı şarj kayışı ayrımı buradan gelir. Modern araçlarda ise genellikle tek bir uzun kayış, gergi rulmanı ve avare makaraların yardımıyla alternatör, klima kompresörü, devirdaim pompası ve hidrolik direksiyon pompasını birlikte döndürür. Buna serpantin kayışı deniyor.

Yani bu kayış koptuğunda akünüz şarj olmaz, kaloriferiniz üflemez, direksiyon ağırlaşır ve motor ısınmaya başlar. Küçücük bir kauçuk parçanın bu kadar iş yükü taşıması, ona neden ciddiyetle yaklaşmak gerektiğini açıklıyor.

Kontrol ve değişim adımları

1. Motor soğuk ve kontak kapalı olsun. Ben ilk günlerde acele edip sıcak motorda elimi soktum, egzoz manifolduna değen parmağım günlerce yandı. Aracı düz zemine park edin, kontağı kapatın, mümkünse akünün eksi kutup başını sökün. Fanın kendiliğinden dönme ihtimali her zaman vardır.
2. Kayışın yüzeyini iyice inceleyin. Bir el lambasıyla kayışın dişli tarafını çevirerek bakın. Aradığınız şeyler: enine küçük çatlaklar, dişlerin arasında kopmuş kordon lifleri, kenarlarda tırtıklanma, parlak ve sertleşmiş bir yüzey, eksik parçalar. Enine iki üç ince çatlak normal kabul edilir; ama çatlaklar sıklaşmışsa ya da bir diş komple kopmuşsa değişim vakti geldi.
3. Yağ ve sıvı bulaşığı olup olmadığına bakın. Kayış yağlı görünüyorsa asıl sorun kayış değil, sızdıran bir keçe ya da hortumdur. Yeni kayışı takıp kaynağı bulmazsanız aynı noktaya kısa sürede dönersiniz. Soğutma sıvısı sızıntısı ihtimali de var, o yüzden radyatör hortumlarının altını da kontrol etmekte fayda görüyorum.
4. Gerginliği test edin. İki kasnak arasındaki en uzun boşlukta kayışın ortasına başparmağınızla bastırın. Normal bir kayış yaklaşık bir buçuk santim esner; yani hafif bir direnç hissetmelisiniz. Kayışı elinizle 90 dereceden fazla çevirebiliyorsanız gevşek demektir. Hiç esnemiyorsa aşırı gerilmiş olabilir, bu da rulmanların ömrünü kısaltır.
5. Kasnakları ve gergi rulmanını dinleyin. Kayışı çıkardıktan sonra her makarayı elle çevirin. Pürüzsüz dönmeli, boşluk yapmamalı, hışırtı çıkarmamalı. Islık sesinin kaynağı çoğu zaman kayıştan çok yorulmuş bir rulmandır. Ben bir keresinde sırf kayış değiştirip sesin geçmemesine şaşırdım; suçlu avare makaraydı.
6. Sökmeden önce güzergâhı not edin. Telefonla birkaç açıdan fotoğraf çekin veya bir kâğıda kaba bir kroki çizin. Kayışın hangi makaranın üstünden, hangisinin altından geçtiğini karıştırmak, saatlerinizi çalar. Bazı araçlarda motor kapağının altında zaten bir güzergâh etiketi bulunur.
7. Gergiyi boşaltıp kayışı çıkarın. Otomatik gergisi olan araçlarda gergi kolunun üzerindeki kare yuvaya lokma anahtarı veya özel kayış anahtarı takıp yay yönünün tersine bastırırsınız. Gergi gevşerken kayışı en üstteki makaradan sıyırın, sonra kolu yavaşça bırakın. Manuel ayarlı sistemlerde alternatörün bağlantı cıvatalarını gevşetip üniteyi kaydırırsınız.
8. Yeni kayışı ölçüyle alın. Eski kayışı yanınıza götürün, üzerindeki uzunluk ve kanal sayısı bilgilerini okuyun. Bir kanal eksik ya da iki santim kısa kayış çalışmaz. Klima kompresörü ayrı kayışla dönen araçlarda iki kayışı birlikte yenilemek daha mantıklı; zaten ikisine de aynı anda ulaşıyorsunuz.
9. Takarken en zor makarayı sona bırakın. Kayışı tüm kasnaklara oturttuktan sonra, gergiyi boşaltıp kalan tek makaraya geçirin. Kanalların yuvalara tam oturduğunu parmağınızla teker teker doğrulayın. Yarım kanal kaçık takılmış bir kayış, ilk çalıştırmada fırlar.
10. Çalıştırıp izleyin. Akü kablosunu takın, motoru çalıştırın ve birkaç dakika rölantide izleyin. Kayış düzgün dönmeli, kenara doğru kaçmamalı, ses gelmemeli. Sonra klimayı ve farları açıp yük bindirin. Kısa bir sürüşün ardından motor soğuduğunda gerginliği bir daha kontrol edin; yeni kayışlar ilk oturmada birkaç milim gevşer.

Sık yapılan hatalar

• Islık sesini kayış spreyiyle susturmaya çalışmak. Geçici olarak susar, arada aşınma hızlanır. Sesin nedenini bulmak gerekir.
• Aşırı germek. "Sıkı olsun da kaymasın" mantığı alternatör ve devirdaim pompası rulmanlarını öldürür. Ölçü, o bir buçuk santim esnemedir.
• Gergi rulmanını görmezden gelmek. Kayış değişirken rulmanın da durumunu değerlendirin; yorulmuş bir gergi yeni kayışı kısa sürede tüketir.
• Yağ sızıntısını ihmal etmek. Kaynağı kapatılmayan sızıntı, kayışı yumuşatıp kaydırır.
• Eski kayışı yedek diye saklamayı atlamak. Görünüşü kötü olsa da bagajdaki eski kayış, yolda kalmakla çekiciye binmek arasındaki fark olabilir.
• Kontağı açık bırakmak