Yay Sisteminin Eslenmesini Kontrol Etme

Kötü bir yolda ilk çukura girdiğinizde araç "tak" diye sert bir tepki veriyorsa, aklınıza ilk gelen genelde amortisör olur. Ben de yıllarca öyle düşündüm. Oysa aracımın arka tarafında yaşadığım o rahatsız edici sertliğin sebebi amortisör değil, sağ ve sol yayın artık aynı dili konuşmamasıydı. İşte bu duruma yay eşlenmesi diyoruz: iki tarafın aynı yükte aynı oranda çökmesi, aynı hızda geri dönmesi.

Bu yazıda hiç tecrübeniz olmadan, evde, elinizdeki basit aletlerle bu eşlenmeyi nasıl kontrol edebileceğinizi anlatacağım. İşin güzel yanı: aracı sökmenize gerek yok.

Yay Eşlenmesi Neden Bozulur?

Yay, çelik bir enerji deposudur. Her çökmede biraz yorulur. Ancak bu yorulma iki tarafta hiçbir zaman eşit olmaz. Sürücü tarafı çoğu zaman daha fazla yük taşır, bir taraftaki kaldırım tümseği yıllarca hep aynı tekerlekle ezilir, bir tarafa çamur ve tuz daha çok yapışır. Zamanla bir yay diğerinden birkaç milimetre daha "oturur". Birkaç milimetre kulağa az geliyor ama süspansiyonun çalışma boşluğunu doğrudan yediği için etkisi büyüktür.

Yay yorulup kısaldığında amortisör de yanlış bölgede çalışmaya başlar. Yani "amortisörüm sertleşti" dediğiniz şey, aslında amortisörün strok boşluğunun bitmesi olabilir. Amortisörlerin değişim zamanını anlatan yazıyı okuduysanız oradaki belirtilerle burada anlatacaklarım birbirine karışabilir; ikisini ayırt etmenin yolu ölçüm yapmaktır.

İlk uyarı işaretleri

• Aracın bir köşesinin gözle görülür şekilde daha aşağıda durması
• Boş yolda düz giderken hafif bir tarafa çekme veya lastiklerin tek omzunun yenmesi
• Hızlı kasis geçişinde tek taraftan gelen tok, metalik "tak" sesi
• Virajda aracın beklediğinizden fazla yana yatması ama sadece bir yöne
• Arkaya iki kişi bindiğinde stop lambalarının açı değiştirmesi

Adım Adım Kontrol

1. Zemini seçin. Bu işin en önemli adımı bu. Eğimli zeminde ölçtüğünüz her şey yanlış çıkar. Garaj girişi, bordür yanı olmaz; mümkün olan en düz beton alanı bulun. Ben bu iş için bir market otoparkının orta sırasını kullanıyorum.
2. Yükleri eşitleyin. Bagajdaki tüm ağırlığı, yedek lastiği yerinde bırakıp aletleri dışarı alın. Yakıt deposu ideal olarak yarım seviyede olmalı. Dört lastiğin basıncını da üretici değerine getirin; iki psi fark bile ölçümü şaşırtır. Lastik bakımı rehberinde anlattığım basınç kontrolünü burada yapmanız gerçekten fark yaratır.
3. Aracı oturtun. Ölçüm öncesi her köşeye bastırıp bırakın, sonra aracı 10-15 metre ileri geri sürün. Süspansiyon kendi doğal yüksekliğine böyle oturur. Kaldırıp indirdiğiniz bir araç asla gerçek yüksekliği göstermez.
4. Referans noktası belirleyin. Çamurluk kemerinin en tepesi ile jant göbeğinin merkezi arasını ölçün. Aynı noktayı dört köşede kullanın; şeritmetreyi dik tutun.
5. Değerleri yazın. Aklınızda tutmaya çalışmayın, telefonun not defterine yazın. Sağ ön - sol ön, sağ arka - sol arka farkına bakın. Aynı akstaki iki taraf arasında 10 mm'ye kadar fark çoğu araçta normaldir; sürücü tarafı biraz daha aşağıda olur. 15 mm ve üzeri fark ise yayın eşlenmesini yitirdiğine dair güçlü bir işarettir.
6. Bastır-bırak testini tek tek yapın. Her çamurluğun üstüne bedeninizin ağırlığıyla bastırıp hızla bırakın. Araç bir kez yukarı çıkıp durmalı. Bir köşe iki üç kez zıplıyor ya da bastırdığınızda diğer taraftan bariz şekilde daha zor iniyorsa o tarafı işaretleyin.
7. Yayı gözle inceleyin. Direksiyonu tam kilitleyin, telefon ışığıyla yaya bakın. Aradığınız şeyler: yayın alt sarımında kopma veya çatlak, pas nedeniyle incelmiş kesit, yay lastiği ile oturma yatağı arasında kaymış konum, yay üstündeki kauçuk takozun ezilmiş veya dağılmış olması. Çoğu kopma en alt veya en üst sarımda olur ve gözle rahat görülür.
8. Karşılaştırın. Her iki taraftaki yayın serbest sarım aralıklarını gözle kıyaslayın. Bir tarafta sarımlar diğerine göre birbirine daha yakın duruyorsa o yay oturmuş demektir.

Not almak için basit bir tablo

Sık Yapılan Hatalar

• Tek yayı değiştirmek. En yaygın hata bu. Yeni yay eski çiftinden daha diri olduğu için eşlenmeyi büsbütün bozar. Yay her zaman aks bazında çift değişir.
• Eğimli zeminde ölçmek. Bulduğunuz 20 mm'lik fark aslında zeminin eğimi olabilir. Şüpheye düşerseniz aracı 180 derece döndürüp tekrar ölçün; fark aynı köşede kalıyorsa gerçektir.